Noktalama nedir?
Noktalama, yazıyı birimlere ayıran ve bu birimlerin birbiriyle ilişkisini gösteren işaretler bütünüdür: bir cümlenin nerede bittiğini, hangi sözcüklerin birlikte okunacağını, neyin alıntı neyin soru olduğunu gösterir. Tek bir işareti değiştirmek anlamı değiştirebilir: “Genç, kıza baktı” ile “Genç kıza baktı” aynı şeyi söylemez.
Başlıca noktalama işaretleri
- Nokta (.), Amerikan İngilizcesinde “period” olarak adlandırılır: cümleyi bitirir.
- Virgül (,): sıralanan öğeleri, giriş ifadelerini ve bağlaçla bağlanan yan cümleleri ayırır. İki cümleyi tek başına birleştiremez (bkz. virgül hatası).
- Noktalı virgül (;): anlamca yakın iki cümleyi birleştirir ya da kendi içinde virgül bulunan sıralama öğelerini ayırır.
- İki nokta (:): tam bir cümleden sonra gelen bir listeyi, açıklamayı ya da örneği başlatır.
- Kesme işareti ('): İngilizcede iyelik ve kısaltılmış biçimler (contractions) için kullanılır.
- Tırnak işareti: doğrudan alıntılar ve bazı başlıklar için kullanılır; uzun alıntılar ise blok alıntıya dönüşür.
- Soru işareti (?) ve Amerikan İngilizcesinde “exclamation point” olarak adlandırılan ünlem işareti (!): ikincisi akademik yazımda nadiren kullanılır.
- Ayraçlar (parantezler), kısa çizgiler ve uzun çizgiler: ayraçlar ara açıklamalar ve atıflar ekler; kısa çizgi sözcükleri birleştirir (“long-term”); uzun çizgi düşüncedeki bir kırılmayı belirtir.
İngiliz ve Amerikan kullanımı arasındaki farklar
- Tırnak işaretleri: İngiliz kullanımı çoğunlukla tek tırnağı, alıntı içindeki alıntı için ise çift tırnağı tercih eder; Amerikan kullanımı ve APA çift tırnak kullanır.
- Alıntılarla birlikte noktalama: İngiliz kullanımında nokta ya da virgül, yalnızca alıntıya aitse tırnak içine konur; Amerikan kullanımında ise her durumda tırnak içine konur.
- Seri virgül (Oxford virgülü): bir sıralamada son bağlaçtan önce gelen virgül (“red, white, and blue”) APA ve Chicago'da zorunludur; birçok Birleşik Krallık yayıncısı bu virgülü kullanmaz. Tutarlı olun.
Kullanımı en zor noktalama işareti hangisidir?
Çoğu yazar en çok noktalı virgül, kesme işareti ve virgülde zorlanır: noktalı virgülde nadiren kullanıldığı için, kesme işaretinde İngilizcedeki its/it's ayrımı yüzünden, virgülde ise pek çok görevi olduğu için. Bitişik cümlelerin çoğu aslında virgül sorunudur.
İyi uygulamalar
- Tırnak işaretleri, seri virgül ve boşluklar konusunda kullandığınız stil kılavuzunu (örneğin APA) izleyin.
- Uzun cümleleri sesli okuyun: nefesiniz yetmiyorsa noktalamanın muhtemelen düzeltilmesi gerekir.
- Bir dil bilgisi denetleyicisi eksik virgülleri ve yinelenen işaretleri yakalar, ancak takdire bağlı her kararı yakalayamaz.
Kullanım alanı: Deneme yazımında yapay zekâ: argüman sizin kalır