Etken çatı nedir?
Bir cümlenin öznesi fiilin bildirdiği eylemi kendisi yapıyorsa cümle etken çatıdadır: “Araştırmacı 40 öğretmeni gözlemledi.” Edilgen çatıda ise özne eylemi yapan değil, eylemden etkilenendir: “Kırk öğretmen (araştırmacı tarafından) gözlemlendi.” Bu madde etken çatının kullanımına odaklanır; edilgen çatının ne zaman daha iyi bir seçim olduğu edilgen çatı maddesinde ele alınır.
Etken ve edilgen çatı nasıl ayırt edilir?
Edilgen fiil, fiil köküne gelen edilgenlik ekiyle (-ıl, -il, -ul, -ül ya da -n) kurulur: yürütüldü, gösterilmiştir, test edilecek. Fiilden önce “biri tarafından” ekleyebiliyorsanız ve cümle hâlâ anlamlıysa cümle edilgendir. Eylemi yapan başta geliyor ve eylemi kendisi yapıyorsa cümle etkendir.
Edilgen cümleyi etken yapmak
- Eylemi kimin ya da neyin yaptığını bulun (eksik olabilir ya da bir “tarafından” öbeğinde saklı olabilir).
- Onu özne yapın.
- Fiilin etken biçimini aynı zaman kipinde kullanın.
- Geniş zaman: “Veriler ekip tarafından analiz edilir” → “Ekip verileri analiz eder.”
- Geçmiş zaman: “Anket yazarlar tarafından dağıtıldı” → “Anketi biz dağıttık.”
- -mıştır kipi: “Smith tarafından ... olduğu ileri sürülmüştür” → “Smith ... olduğunu ileri sürmüştür.”
- Gelecek zaman: “Bulgular Bölüm 4'te sunulacaktır” → “Bulguları Bölüm 4'te sunacağız.”
Dönüştürürken fiili doğru fiil zamanında tutun.
Neden etken çatı kullanılır?
- Açıklık: okur kimin ne yaptığını hemen görür.
- Özlülük: etken cümleler genellikle daha kısadır.
- Sorumluluk: “Üç katılımcıyı analiz dışı bıraktık” cümlesi, “Üç katılımcı analiz dışı bırakıldı” cümlesinden daha şeffaftır.
Akademik yazımda etken çatı
APA 7, yazarların yaptıkları için etken çatıyı ve birinci şahsı (“biz”, “ben”) önerir; birçok bilim dergisi de bugün bunu tercih eder. Edilgen çatının yöntem bölümlerinde ve eylemi yapanın bilinmediği ya da önemsiz olduğu durumlarda hâlâ yeri vardır; bu yüzden hiç edilgen cümle kurmamayı değil, cümlelerin çoğunu etken kurmayı hedefleyin.
Son öneriler
Taslağınızı gözden geçirirken “tarafından”, “edildi” ve “-ılmıştır” gibi edilgen biçimleri arayın ve her cümlenin, eylemi yapan özne olduğunda daha açık olup olmayacağını sorun. İyi bir cümle yapısı genellikle eylemi yapanı başa koyar.
Kullanım alanı: Deneme yazımında yapay zekâ: argüman sizin kalır