İçeriğe geç

Etken çatı nedir?

Etken çatının ne olduğu, edilgen çatıdan nasıl ayrıldığı ve akademik yazıyı açık ve doğrudan kılmak için etken yapıların ne zaman kullanılacağı.

Paylaşım

Etken çatı nedir?

Bir cümlenin öznesi fiilin bildirdiği eylemi kendisi yapıyorsa cümle etken çatıdadır: “Araştırmacı 40 öğretmeni gözlemledi.” Edilgen çatıda ise özne eylemi yapan değil, eylemden etkilenendir: “Kırk öğretmen (araştırmacı tarafından) gözlemlendi.” Bu madde etken çatının kullanımına odaklanır; edilgen çatının ne zaman daha iyi bir seçim olduğu edilgen çatı maddesinde ele alınır.

Etken ve edilgen çatı nasıl ayırt edilir?

Edilgen fiil, fiil köküne gelen edilgenlik ekiyle (-ıl, -il, -ul, -ül ya da -n) kurulur: yürütüldü, gösterilmiştir, test edilecek. Fiilden önce “biri tarafından” ekleyebiliyorsanız ve cümle hâlâ anlamlıysa cümle edilgendir. Eylemi yapan başta geliyor ve eylemi kendisi yapıyorsa cümle etkendir.

Edilgen cümleyi etken yapmak

  1. Eylemi kimin ya da neyin yaptığını bulun (eksik olabilir ya da bir “tarafından” öbeğinde saklı olabilir).
  2. Onu özne yapın.
  3. Fiilin etken biçimini aynı zaman kipinde kullanın.
  • Geniş zaman: “Veriler ekip tarafından analiz edilir” → “Ekip verileri analiz eder.”
  • Geçmiş zaman: “Anket yazarlar tarafından dağıtıldı” → “Anketi biz dağıttık.”
  • -mıştır kipi: “Smith tarafından ... olduğu ileri sürülmüştür” → “Smith ... olduğunu ileri sürmüştür.”
  • Gelecek zaman: “Bulgular Bölüm 4'te sunulacaktır” → “Bulguları Bölüm 4'te sunacağız.”

Dönüştürürken fiili doğru fiil zamanında tutun.

Neden etken çatı kullanılır?

  • Açıklık: okur kimin ne yaptığını hemen görür.
  • Özlülük: etken cümleler genellikle daha kısadır.
  • Sorumluluk: “Üç katılımcıyı analiz dışı bıraktık” cümlesi, “Üç katılımcı analiz dışı bırakıldı” cümlesinden daha şeffaftır.

Akademik yazımda etken çatı

APA 7, yazarların yaptıkları için etken çatıyı ve birinci şahsı (“biz”, “ben”) önerir; birçok bilim dergisi de bugün bunu tercih eder. Edilgen çatının yöntem bölümlerinde ve eylemi yapanın bilinmediği ya da önemsiz olduğu durumlarda hâlâ yeri vardır; bu yüzden hiç edilgen cümle kurmamayı değil, cümlelerin çoğunu etken kurmayı hedefleyin.

Son öneriler

Taslağınızı gözden geçirirken “tarafından”, “edildi” ve “-ılmıştır” gibi edilgen biçimleri arayın ve her cümlenin, eylemi yapan özne olduğunda daha açık olup olmayacağını sorun. İyi bir cümle yapısı genellikle eylemi yapanı başa koyar.

Kullanım alanı: Deneme yazımında yapay zekâ: argüman sizin kalır

Bir sonraki makaleniz, gerçek atıflarla.

Makalenizi anlatın, bir dakikada ana hattınızı alın. Ücretsiz plan için kart gerekmez.