Động não (brainstorming) là gì?
Động não (brainstorming) là việc nghĩ ra càng nhiều ý tưởng càng tốt về một chủ đề hoặc vấn đề, nhanh chóng và không phán xét, rồi sắp xếp kết quả. Thuật ngữ này được phổ biến bởi Alex Osborn, một giám đốc quảng cáo, trong những năm 1940 và 1950. Trong viết lách, đây là một phần của bước chuẩn bị trước khi viết: giai đoạn trước khi lập dàn ý, khi bạn tìm ra những gì mình có thể nói.
Bốn quy tắc động não của Osborn
- Hướng đến số lượng: càng nhiều ý tưởng thì càng có nhiều cơ hội có ý hay.
- Gác lại phê bình: đánh giá sau, không đánh giá trong lúc động não.
- Hoan nghênh ý tưởng khác thường: chúng có thể dẫn đến những ý thực tế.
- Kết hợp và cải thiện: phát triển tiếp từ ý tưởng của nhau.
Các kỹ thuật động não khi viết
- Liệt kê: ghi lại mọi ý tưởng, từ ngữ hoặc câu hỏi về chủ đề trong một khoảng thời gian định sẵn.
- Viết tự do: viết liên tục trong 10 phút mà không dừng lại hay chỉnh sửa.
- Sơ đồ tư duy hoặc gom cụm: đặt chủ đề ở giữa và phân nhánh ra các ý liên quan.
- Đặt câu hỏi: hỏi ai, cái gì, khi nào, ở đâu, tại sao và như thế nào về chủ đề.
- Phương pháp khối lập phương (cubing): nhìn chủ đề theo sáu cách: mô tả, so sánh, liên tưởng, phân tích, áp dụng, lập luận ủng hộ hoặc phản đối.
Các cách tiếp cận khác được trình bày ở mục lên ý tưởng.
Các hình thức động não khác
- Động não ngược: hỏi “làm thế nào chúng ta có thể gây ra vấn đề này, hoặc làm nó tệ hơn?”, rồi đảo ngược các câu trả lời thành giải pháp.
- Viết não (brainwriting): mọi người lặng lẽ viết ý tưởng ra và chuyền cho người khác (ví dụ phương pháp 6-3-5: sáu người, mỗi người ba ý tưởng, năm phút mỗi vòng).
- Động não nhóm: hữu ích để phát triển tiếp từ ý tưởng của nhau, dù nghiên cứu từ cuối những năm 1950 cho thấy những người làm việc một mình rồi gộp ý tưởng lại thường tạo ra nhiều ý hơn, một phần vì trong nhóm mỗi lúc chỉ một người được nói (hiện tượng mà Diehl và Stroebe năm 1987 gọi là tắc nghẽn sản xuất, production blocking).
Ví dụ
Đề bài: “Các trường đại học có nên cấm công cụ viết bằng AI không?” Mười phút liệt kê có thể cho ra: công bằng, gian lận, độ chính xác của việc phát hiện, sinh viên mắc chứng khó đọc, kỹ năng nơi làm việc, thiết kế đánh giá, quyền riêng tư, chi phí, đào tạo giảng viên, các cuộc tranh luận trước đây về máy tính bỏ túi. Gom nhóm những ý này sẽ cho ra ba hướng lập luận khả dĩ cho dàn ý.
Thực hành tốt
- Đặt giới hạn thời gian, chẳng hạn từ 5 đến 15 phút, và dừng lại khi hết giờ.
- Ghi lại mọi thứ; sắp xếp và lược bỏ sau, rồi chuyển sang lập dàn ý.
- Nếu bị bí, hãy đổi kỹ thuật: một danh sách đang tắc thường trở nên sống động khi chuyển thành sơ đồ tư duy, và động não là một cách tốt để vượt qua bế tắc khi viết (writer's block).
Trường hợp sử dụng: Tạo dàn ý bài luận có câu lệnh cho từng phần