Yayın etiği nedir?
Yayın etiği, araştırmaların yayımlanmasında yazarlar, hakemler, editörler ve yayıncılar için geçerli olan dürüst ve adil davranış standartlarıdır. Sonuçların nasıl raporlandığını, kimin yazar sayıldığını, kaynakların nasıl belirtildiğini, hakem değerlendirmesinin nasıl yürütüldüğünü ve hataların nasıl düzeltildiğini kapsar. Bu alandaki başlıca uluslararası kuruluş, 1997'de kurulan Committee on Publication Ethics'tir (COPE); çoğu dergi bu kuruluşun Core Practices ilkelerini ve akış şemalarını izler.
Yayın etiği ve araştırma etiği
Araştırma etiği, bir çalışmanın nasıl yürütüldüğünü düzenler: onam, zarar, veri koruma ve etik onay. Yayın etiği ise çalışmanın nasıl raporlandığını ve yayımlandığını düzenler. Etik biçimde yürütülmüş bir çalışma bile etik dışı biçimde yayımlanabilir; örneğin intihal yoluyla ya da katkı sunan birini yazar listesinin dışında bırakarak.
Hangi durumlar ihlal sayılır?
- Uydurma ve çarpıtma: manipüle edilmiş görseller dahil, uydurulmuş ya da değiştirilmiş veriler.
- İntihal: başkalarının sözcüklerini ya da fikirlerini kaynak göstermeden kullanmak; daha önce yayımlanmış kendi metninizi belirtmeden yeniden kullanmak da buna dahildir (metin geri dönüşümü ya da öz intihal).
- Mükerrer ya da gereksiz yayın: aynı sonuçları iki kez yayımlamak ya da tek bir çalışmayı çok sayıda zayıf makaleye bölmek (“salam dilimleme”).
- Yazarlık sorunları: armağan yazarlık (katkı sunmamış birini yazar olarak eklemek) ve hayalet yazarlık (katkı sunmuş birini dışarıda bırakmak).
- Beyan edilmemiş çıkar çatışmaları; örneğin ürünü test edilen bir şirketten alınan fon.
- Hakem değerlendirmesi ve atıf manipülasyonu: sahte hakemler, atıf kartelleri, editörlerin zorlayıcı atıf talepleri.
- Makale fabrikaları (paper mills): uydurulmuş ya da başkasına yazdırılmış makaleler satın almak.
Kimler yazar olmalı?
Tıbbın ötesinde de yaygın olarak kullanılan ICMJE ölçütleri, dördünün birlikte karşılanmasını şart koşar: çalışmaya önemli bir katkı; metnin taslağını yazmak ya da eleştirel biçimde gözden geçirmek; son sürümü onaylamak; çalışmanın sorumluluğunu üstlenmeyi kabul etmek. Yardımcı olan diğer kişilerin yeri teşekkür bölümüdür. COPE ve çoğu yayıncı, bir yapay zekâ aracının yazar olamayacağını belirtir; yazımda ya da analizde yapay zekânın her türlü kullanımı derginin politikasına göre beyan edilmelidir.
Sorun tespit edildiğinde ne olur?
Dergiler, COPE yönergelerini izleyerek inceleme yapar. Sonuç, bir düzeltmeden bir endişe bildirimine (expression of concern) ya da geri çekmeye kadar uzanabilir; yazarın kurumu da harekete geçebilir. Dürüst hatalar suçlama olmadan düzeltilir; kasıtlı suistimal ise kariyerleri sona erdirebilir.
Yazarlar için iyi uygulamalar
- Yazarlığı ve yazar sırasını erkenden kararlaştırın, proje değiştikçe yeniden gözden geçirin.
- Her kaynağa doğru biçimde atıf yapın (bkz. atıf), verilerinizi ve kayıtlarınızı saklayın.
- Fon desteğini, çıkar çatışmalarını ve yapay zekâ kullanımını beyan edin; yayından sonra bir hata fark ederseniz dergiye hemen bildirin.
- Hakem olarak değerlendirdiğiniz makaleleri gizli tutun ve çıkar çatışmalarınızı beyan edin (bkz. hakem değerlendirmesi).
Kullanım alanı: Araştırmacılar için yapay zekâ yazım araçları